تمرکز یعنی انتخاب یک هدف و اختصاص دادن توجه به آن، در حالی که اطلاعات نامرتبط تا حد ممکن در پس‌زمینه قرار می‌گیرند. مغز برای این کار از یک «مرکز تمرکز» واحد استفاده نمی‌کند؛ بلکه چند شبکه عصبی در نواحی پیشانی، آهیانه‌ای و حسی با یکدیگر همکاری می‌کنند تا اطلاعات مهم را انتخاب، تقویت و حفظ کنند و هم‌زمان از اثر محرک‌های مزاحم بکاهند. [2] [4] [5] [7]
تمرکز در زندگی روزمره هنگام مطالعه، کار، رانندگی یا حتی دنبال کردن یک گفت‌وگو دیده می‌شود. حفظ آن نیز ثابت و خودکار نیست؛ خواب، استرس، محیط، اعلان‌های دیجیتال، سلامت فرد و جابه‌جایی مداوم میان کارها می‌توانند بر کیفیت تمرکز اثر بگذارند. [1]
تمرکز چیست؟
در زبان روزمره، تمرکز معمولاً به توانایی باقی ماندن روی یک کار یا موضوع گفته می‌شود. در علوم شناختی، این تجربه تا حد زیادی با مفهوم توجه انتخابی توضیح داده می‌شود؛ یعنی ذهن یک محرک، فکر، مکان یا اطلاعات مشخص را برای هدایت رفتار انتخاب می‌کند. [2]
این انتخاب می‌تواند بیرونی باشد؛ مثلاً هنگام خواندن، چشم و ذهن روی خطوط کتاب متمرکز می‌شوند. همچنین می‌تواند درونی باشد؛ برای نمونه وقتی فرد تلاش می‌کند یک شماره تلفن را در حافظه نگه دارد یا پاسخی را از حافظه بازیابی کند. پژوهش‌های جدید نشان می‌دهند توجه می‌تواند میان اطلاعات محیط و محتوای حافظه کاری جابه‌جا شود. [2] [9]
بنابراین، تمرکز صرفاً «نگاه کردن طولانی به یک چیز» نیست. فرد باید بتواند اطلاعات مرتبط را در اولویت قرار دهد، جهت توجه خود را حفظ کند و در برابر محرک‌هایی که برای هدف فعلی اهمیتی ندارند مقاومت کند. مرور منتشرشده در Neuron این نقش‌های توجه انتخابی را شامل پیش‌بینی، اولویت‌بندی، انتخاب، هدایت و یکپارچه‌سازی اطلاعات برای رفتار هدفمند توصیف می‌کند. [4]
تفاوت تمرکز و توجه چیست؟
توجه مفهوم گسترده‌تری است و تمرکز یکی از حالت‌های پایدار و هدفمند آن محسوب می‌شود. در علوم شناختی، توجه می‌تواند به شکل‌های متفاوتی رخ دهد؛ فرد ممکن است آگاهانه توجه خود را روی یک موضوع قرار دهد یا یک محرک ناگهانی بدون تصمیم قبلی توجه او را به خود جلب کند. [2]
برای مثال، وقتی تصمیم می‌گیرید ۲۰ دقیقه روی خواندن یک فصل کتاب کار کنید، توجه شما عمدتاً تحت کنترل هدف قرار دارد. اما اگر ناگهان صدای شکستن شیشه را بشنوید، ممکن است توجه شما فوراً از کتاب جدا شود. در هر دو حالت «توجه» وجود دارد، اما فقط حالت اول به چیزی که در زبان روزمره تمرکز می‌نامیم نزدیک‌تر است. [2]
یکی از تقسیم‌بندی‌های رایج در پژوهش‌های توجه، تفاوت میان توجه بالا‌به‌پایین و توجه پایین‌به‌بالا است. در حالت بالا‌به‌پایین، هدف، انتظار یا تصمیم فرد بر جهت توجه اثر می‌گذارد؛ در حالت پایین‌به‌بالا، ویژگی یک محرک مانند ناگهانی یا برجسته بودن آن می‌تواند توجه را به سمت خود بکشد. این تقسیم‌بندی به مفاهیم دیگری مانند توجه ارادی در برابر غیرارادی یا هدف‌محور در برابر محرک‌محور نیز نزدیک است. [2]
آیا یک بخش مشخص از مغز مسئول تمرکز است؟
خیر؛ شواهد امروزی تمرکز را نتیجه فعالیت یک نقطه منفرد در مغز نمی‌دانند. کنترل توجه و تمرکز به تعامل شبکه‌هایی وابسته است که بخش‌هایی از قشر پیشانی، آهیانه‌ای و مناطق حسی را درگیر می‌کنند. [5] [7] [8]
قشر پیش‌پیشانی نقش مهمی در عملکردهای اجرایی دارد؛ مجموعه‌ای از توانایی‌ها که برنامه‌ریزی، تصمیم‌گیری و کنترل توجه را پشتیبانی می‌کنند. Harvard Health نیز تمرکز ذهنی را بخشی از عملکرد اجرایی معرفی می‌کند و بر نقش نواحی پیش‌پیشانی تأکید دارد. [3]
اما این موضوع به معنی وجود یک «مرکز تمرکز» در قشر پیش‌پیشانی نیست. مطالعات شبکه‌ای نشان می‌دهند هنگام انجام یک تکلیف، چند شبکه گسترده باید فعالیت خود را هماهنگ کنند. برای نمونه، پژوهشی در سال ۲۰۲۴ نشان داد کنترل شناختی آماده‌ساز با افزایش فعالیت شبکه توجه پشتی یا DAN و تعامل بیشتر آن با شبکه‌های دیگر همراه است. [8]
شبکه توجه پشتی و جهت‌دهی ارادی
شبکه توجه پشتی یا Dorsal Attention Network یکی از شبکه‌های مهم در جهت‌دهی توجه به اطلاعات مرتبط با هدف است. مطالعات تصویربرداری نشان داده‌اند بخش‌های مختلف این شبکه در جابه‌جایی توجه و همچنین حفظ آن نقش دارند و می‌توانند بر پردازش در قشرهای حسی اثر بگذارند. [7]
به بیان ساده، وقتی تصمیم می‌گیرید دنبال یک شیء خاص بگردید یا خط مشخصی از کتاب را بخوانید، مغز فقط منتظر نمی‌ماند تا اطلاعات وارد شود؛ بلکه شبکه‌های مرتبط با هدف، پردازش اطلاعات موردنیاز را از قبل در اولویت قرار می‌دهند.
شبکه‌های دیگر نیز وارد عمل می‌شوند
مدل‌های جدید نسبت به تقسیم‌بندی ساده «یک شبکه برای توجه ارادی و یک شبکه برای محرک‌های ناگهانی» محتاط‌تر هستند. مرورهای جدید بر تعامل پویا میان شبکه‌های پیشانی-آهیانه‌ای تأکید دارند و نشان می‌دهند نوع فعالیت شبکه‌ها به نیاز همان لحظه بستگی دارد. [7]
تصور مغز به‌عنوان مجموعه‌ای از بخش‌های کاملاً مستقل می‌تواند گمراه‌کننده باشد. برای توضیح تمرکز، بهتر است مغز را شبکه‌ای در نظر بگیریم که بسته به هدف، محرک و شرایط محیطی، مسیرهای پردازش متفاوتی را فعال یا محدود می‌کند. [5] [7] [8]
مغز چگونه یک موضوع را در اولویت قرار می‌دهد؟
مغز ظرفیت نامحدودی برای پردازش همه اطلاعات اطراف ندارد. بنابراین توجه به انتخاب کمک می‌کند: اطلاعاتی که برای هدف فعلی مهم‌تر هستند اولویت بیشتری می‌گیرند و اطلاعات دیگر کمتر وارد پردازش هدفمند می‌شوند. [2]
این فرایند فقط حذف مزاحمت نیست. مرور Attention in flux توجه انتخابی را مجموعه‌ای از فرایندهای پویا می‌داند که اطلاعات را پیش‌بینی، اولویت‌بندی، انتخاب و برای رفتار آماده می‌کنند. [4]
یک مطالعه MEG در سال ۲۰۲۴ نیز شواهدی ارائه کرد که هنگام انجام تکالیف دیداری یا شنیداری، الگوی ارتباط در باند آلفا میان نواحی آهیانه‌ای، حرکتی و قشرهای حسی بسته به نوع کار تغییر می‌کند. نویسندگان این تغییرات را یکی از سازوکارهای احتمالی برای اختصاص منابع عصبی به مسیرهای مرتبط با تکلیف دانستند. [6]
این یافته به زبان ساده نشان می‌دهد که مغز هنگام تمرکز، فقط «فعال‌تر» نمی‌شود؛ بلکه نحوه ارتباط میان نواحی مختلف نیز با توجه به کاری که باید انجام شود تغییر می‌کند.
چرا مغز باید اطلاعات مزاحم را مهار کند؟
حفظ تمرکز فقط به تقویت موضوع مهم وابسته نیست؛ مغز باید اثر اطلاعات رقیب را نیز کنترل کند. پژوهش سال ۲۰۲۴ درباره ارتباطات آلفا نشان داد تغییرات فعالیت آلفا با افزایش مهار در قشر مرتبط با اطلاعات نامرتبط همراه بود. [6]
برای مثال، اگر در محیطی شلوغ مشغول خواندن باشید، سیستم توجه باید اطلاعات بصری و معنایی متن را در اولویت نگه دارد، در حالی که صداهای اطراف، حرکت افراد یا اعلان‌های تلفن برای هدف اصلی اهمیت کمتری دارند.
این مهار مطلق نیست. اگر محرک جدید اهمیت زیادی داشته باشد، توجه می‌تواند از هدف فعلی جدا شود. همین ویژگی از نظر رفتاری ضروری است؛ فردی که کاملاً قادر به تغییر توجه نباشد، ممکن است یک خطر ناگهانی در محیط را نادیده بگیرد. [2]
تمرکز همیشه روی محیط بیرون نیست
تمرکز می‌تواند روی یک فکر یا محتوای حافظه نیز قرار بگیرد. پژوهش‌های شناختی میان توجه بیرونی و توجه درونی تمایز قائل می‌شوند. توجه بیرونی به اطلاعات حسی مثل تصویر و صدا مربوط است، در حالی که توجه درونی می‌تواند به یک خاطره یا اطلاعات نگه‌داری‌شده در حافظه کاری معطوف شود. [2] [9]
پژوهشی که در سال ۲۰۲۴ در PNAS منتشر شد، با استفاده از MEG بررسی کرد مغز چگونه توجه را میان اطلاعات دیداری موجود در محیط و اطلاعات موجود در حافظه کاری جابه‌جا می‌کند. نتایج نشان داد تغییر بین این دو حوزه با الگوهای گسترده و پویای فعالیت مغزی همراه است. [9]
این موضوع توضیح می‌دهد چرا فرد ممکن است ظاهراً به صفحه کتاب نگاه کند اما در واقع ذهنش درگیر یک فکر دیگر باشد. چشم‌ها هنوز اطلاعات بیرونی دریافت می‌کنند، اما هدف اصلی توجه تغییر کرده است.
چرا تمرکز ناگهان از بین می‌رود؟
از دست رفتن تمرکز همیشه به معنی کمبود اراده نیست. عوامل متعددی می‌توانند توانایی حفظ توجه را کاهش دهند. Harvard Health عواملی مانند کمبود خواب، استرس، وضعیت سلامتی، شرایط محیطی، احساسات، بعضی داروها و حواس‌پرتی دیجیتال را از عوامل مؤثر بر تمرکز معرفی می‌کند. [1]
کمبود خواب از جمله عواملی است که توانایی حفظ توجه برای مدت طولانی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. همچنین استرس می‌تواند عملکرد قشر پیش‌پیشانی را که در توجه و حافظه کاری نقش دارد مختل کند. [1]
مشکل دیگر، رقابت دائمی میان محرک‌هاست. یک پیام، صدای اعلان یا فکر جدید ممکن است اهمیت فوری پیدا کند و توجه را از کار فعلی جدا کند. این تغییر جهت توجه بخشی طبیعی از کارکرد مغز است؛ مشکل زمانی ایجاد می‌شود که چنین تغییراتی بسیار مکرر شوند.
چرا چندوظیفگی تمرکز را ضعیف می‌کند؟
آنچه معمولاً «چندوظیفگی» نامیده می‌شود، در بسیاری از فعالیت‌های شناختی بیشتر شبیه جابه‌جایی مکرر توجه میان چند کار است. Harvard Health توضیح می‌دهد که رفت‌وبرگشت توجه میان کارها فشار بیشتری نسبت به باقی ماندن روی یک کار ایجاد می‌کند. [1]
Mayo Clinic Press نیز در توضیح اثر تعامل مداوم با تلفن و شبکه‌های اجتماعی به هزینه شناختی تغییر توجه میان وظایف اشاره می‌کند. هر بار که کار اصلی برای بررسی اعلان، پیام یا محتوای دیگری متوقف می‌شود، سیستم توجه باید دوباره جهت خود را تنظیم کند. [10]
به همین دلیل، باز کردن هم‌زمان چند پنجره کاری لزوماً به معنای انجام هم‌زمان مؤثر چند کار نیست. در بسیاری از شرایط، فرد مرتب میان آن‌ها جابه‌جا می‌شود.
اگر یک کار نیازمند پردازش عمیق است، کاهش تعداد دفعات جابه‌جایی میان کارها احتمالاً مهم‌تر از تلاش برای «زور زدن» جهت حفظ تمرکز است. هر اعلان جدید یک رقیب بالقوه برای هدف فعلی ایجاد می‌کند. [1] [10]
آیا تلفن همراه واقعاً تمرکز را مختل می‌کند؟
خود تلفن همراه لزوماً مشکل نیست؛ الگوی استفاده و تعداد وقفه‌ها اهمیت دارد. Harvard Health پیام‌ها، ایمیل‌ها و اعلان‌های مکرر را از نمونه‌های حواس‌پرتی دیجیتال می‌داند که شبکه‌های تنظیم‌کننده توجه را به چالش می‌کشند. [1]
Mayo Clinic Press نیز اصطلاح غیرتشخیصی «popcorn brain» را برای توصیف حالت جابه‌جایی مداوم میان افکار و محرک‌های دیجیتال بررسی کرده است. این اصطلاح یک تشخیص پزشکی نیست، اما به تجربه‌ای اشاره می‌کند که در آن فرد مرتب میل دارد پیام، ایمیل یا شبکه اجتماعی را بررسی کند. [10]
پس مسئله اصلی این نیست که «اینترنت مغز را خراب می‌کند». بیان دقیق‌تر این است که وقفه‌های مکرر و نیاز به تغییر جهت توجه می‌توانند حفظ تمرکز روی یک کار را دشوارتر کنند. [1] [10]
چگونه می‌توان شرایط بهتری برای تمرکز ایجاد کرد؟
بهبود تمرکز معمولاً یک راه‌حل واحد ندارد. Harvard Health پیشنهاد می‌کند عواملی مانند خواب، فعالیت بدنی، حذف مزاحمت‌ها و انجام یک کار در هر زمان مورد توجه قرار گیرند. [1]
برای کار یا مطالعه می‌توان چند اصل ساده را از این منابع استخراج کرد:
- یک هدف مشخص برای هر بازه کاری تعیین کنید.
- اعلان‌های غیرضروری را هنگام کار خاموش کنید.
- به‌جای جابه‌جایی مداوم میان چند فعالیت، یک کار را در اولویت قرار دهید.
- بازه‌های کار متمرکز را با استراحت جدا کنید و مدت مناسب را بر اساس توان خود تنظیم کنید.
- خواب کافی را جدی بگیرید؛ کمبود خواب مستقیماً توان حفظ توجه را تحت تأثیر قرار می‌دهد. [1] [3]
نکته مهم این است که زمان تمرکز برای همه یکسان نیست. منبع Harvard Health توصیه می‌کند فرد با مشاهده عملکرد خود، بازه‌ای را پیدا کند که در آن تمرکز مطلوب‌تری دارد و استراحت را متناسب با آن تنظیم کند؛ نه اینکه یک عدد ثابت را برای همه مناسب بداند. [1] [3]
آیا کاهش تمرکز همیشه طبیعی است؟
خیر. حواس‌پرتی گاه‌به‌گاه طبیعی است، اما تغییر جدید یا شدید در توانایی تمرکز ممکن است نیازمند بررسی پزشکی باشد. Harvard Health توصیه می‌کند اگر فرد به‌طور ناگهانی در انجام کارهای روزمره، تصمیم‌گیری یا نگه داشتن تمرکز دچار تغییر محسوس شده است، موضوع را با پزشک مطرح کند. [1]
همچنین مشکلات تمرکز ممکن است تحت تأثیر بیماری‌ها، بعضی داروها، اختلالات خواب یا عوامل روان‌شناختی قرار بگیرند. بنابراین نمی‌توان هر مشکل تمرکز را صرفاً به «کمبود انگیزه» نسبت داد. [1]
جمع‌بندی
تمرکز نتیجه انتخاب و حفظ اطلاعات مرتبط با یک هدف است. مغز برای انجام این کار از یک نقطه منفرد استفاده نمی‌کند؛ شبکه‌های پیشانی، آهیانه‌ای و حسی به‌صورت پویا با یکدیگر تعامل می‌کنند تا اطلاعات موردنیاز را در اولویت قرار دهند، مسیرهای پردازشی مناسب را تقویت کنند و اثر محرک‌های نامرتبط را کاهش دهند. [4] [6] [7] [8]
تمرکز نیز یک وضعیت ثابت نیست. توجه می‌تواند از محیط بیرونی به حافظه و افکار درونی جابه‌جا شود و محرک‌های ناگهانی، استرس، کمبود خواب، اعلان‌های دیجیتال یا تغییر مداوم میان وظایف می‌توانند حفظ آن را دشوار کنند. [1] [2] [9] [10]
بنابراین، برای داشتن تمرکز بهتر باید علاوه بر توانایی ذهنی، شرایطی ایجاد کرد که تعداد رقبای توجه کمتر شود و مغز بتواند هدف فعلی را برای مدت کافی در اولویت نگه دارد.
سوالات متداول
منابع
- [1] Harvard Health Publishing. Concentration & Focus. 10 August 2026.
https://www.health.harvard.edu/topics/concentration-focus - [2] Wu W. Attention. Open Encyclopedia of Cognitive Science, MIT. 24 July 2024.
https://oecs.mit.edu/pub/xdqgwrkq/release/1/ - [3] Harvard Health Publishing. Pay attention to concentration. 1 April 2025.
https://www.health.harvard.edu/mind-and-mood/pay-attention-to-concentration - [4] Nobre AC, van Ede F. Attention in flux. Neuron. 2023;111(7):971–986.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37023719/ - [5] Posner MI. The Evolution and Future Development of Attention Networks. Journal of Intelligence. 2023;11(6):98.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10301152/ - [6] Hanna J, Kim C, Rampp S, Buchfelder M, Müller-Voggel N. Decreasing alpha flow releases task-specific processing paths. Imaging Neuroscience. 2024;2:1–24.
https://direct.mit.edu/imag/article/doi/10.1162/imag_a_00117/119913/Decreasing-alpha-flow-releases-task-specific - [7] Tosoni A, Capotosto P, Baldassarre A, Spadone S, Sestieri C. Neuroimaging evidence supporting a dual-network architecture for the control of visuospatial attention in the human brain: a mini review. Frontiers in Human Neuroscience. 2023;17:1250096.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37841074/ - [8] Egan MK, Costines C, D'Esposito M, Sadaghiani S. Endogenous preparatory control is associated with increased interaction between default mode and dorsal attention networks. Imaging Neuroscience. 2024;2.
https://direct.mit.edu/imag/article/doi/10.1162/imag_a_00124/120204/Endogenous-preparatory-control-is-associated-with - [9] Gresch D, Boettcher SEP, Gohil C, van Ede F, Nobre AC. Neural dynamics of shifting attention between perception and working-memory contents. Proceedings of the National Academy of Sciences. 2024;121(47):e2406061121.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39536078/ - [10] Mayo Clinic Press. 5 things to know about “popcorn brain”. 12 September 2024.
https://mcpress.mayoclinic.org/mental-health/5-things-to-know-about-popcorn-brain/
