برای مدت زمان تمرکز انسان یک عدد ثابت و همگانی وجود ندارد. شواهد علمی از این تصور که همه افراد فقط «۸ ثانیه» یا «۱۰ تا ۱۵ دقیقه» می‌توانند تمرکز کنند پشتیبانی نمی‌کند. مدت حفظ توجه به نوع فعالیت، سن، میزان علاقه، خستگی، شرایط محیطی، حضور عوامل حواس‌پرت‌کن و حتی روشی که پژوهشگران برای اندازه‌گیری «تمرکز» استفاده می‌کنند بستگی دارد. [1] [6] [7] [9]
حتی اصطلاح Attention Span یا دامنه توجه نیز یک معیار کاملاً واحد نیست. پژوهشگران ممکن است توجه پایدار، توجه انتخابی، تغییرات زمان واکنش، خطاها یا مدت باقی‌ماندن فرد در یک وضعیت عملکرد بهینه را اندازه‌گیری کنند. به همین دلیل، وقتی جایی می‌خوانیم «مدت زمان تمرکز انسان X دقیقه است»، ابتدا باید بپرسیم این عدد دقیقاً برای چه نوع توجه و با چه آزمونی اندازه‌گیری شده است. [1] [2]
Attention Span چیست؟
Attention Span معمولاً به مدت زمانی اشاره دارد که فرد می‌تواند توجه خود را روی یک فعالیت یا محرک حفظ کند. اما در علوم شناختی، مفهوم توجه به چند فرایند متفاوت تقسیم می‌شود و همه آن‌ها را نمی‌توان با یک عدد توصیف کرد. [2]
یکی از مفاهیم مهم، توجه پایدار یا Sustained Attention است؛ یعنی توانایی حفظ تمرکز روی اطلاعات مرتبط و کنار گذاشتن اطلاعات نامرتبط در طول یک بازه زمانی. این نوع توجه در فعالیت‌هایی مثل مطالعه، گوش‌دادن به کلاس، رانندگی یا انجام یک کار تکراری اهمیت دارد. [2]
در مقابل، توجه انتخابی یا Selective Attention به توانایی تمرکز روی اطلاعات مهم در حضور محرک‌های مزاحم مربوط می‌شود. یک فرد ممکن است بتواند مدت زیادی به کاری ادامه دهد، اما در برابر اعلان تلفن همراه، صدای محیط یا یک محرک برجسته به‌راحتی حواسش پرت شود. بنابراین طول مدت انجام یک فعالیت به‌تنهایی نمی‌تواند همه ابعاد تمرکز را نشان دهد. [2] [3]
چرا اندازه‌گیری تمرکز دشوار است؟
پژوهشگران برای سنجش Attention Span از روش‌های مختلفی استفاده می‌کنند. بعضی مطالعات تعداد خطاها را می‌سنجند، برخی تغییرات زمان واکنش را بررسی می‌کنند و بعضی دیگر تلاش می‌کنند مشخص کنند فرد برای چه مدتی می‌تواند عملکردی باثبات و دقیق داشته باشد. [1] [2]
همین تفاوت در تعریف و اندازه‌گیری یکی از دلایلی است که اعداد متفاوتی درباره مدت زمان تمرکز انسان منتشر می‌شود. Baylor University نیز در مرور توصیه‌های آموزشی خود اشاره می‌کند که پژوهش‌ها درباره «Attention Span دانشجویان» نتایج یکسانی ندارند؛ بخشی از این اختلاف به نبود تعریف واحد برای Attention Span و تعدد عواملی برمی‌گردد که روی توجه اثر می‌گذارند. [7]
پس انسان واقعاً چند دقیقه می‌تواند تمرکز کند؟
علم در حال حاضر یک سقف زمانی ثابت برای تمرکز انسان تعیین نکرده است. نمی‌توان گفت تمام بزرگسالان دقیقاً ۲۰ دقیقه، ۳۰ دقیقه یا ۴۵ دقیقه تمرکز دارند و پس از آن تمرکزشان متوقف می‌شود. [7] [9]
یکی از پژوهش‌های جالب سال ۲۰۲۳ تلاش کرد Attention Span را با شاخصی به نام A-span اندازه‌گیری کند. پژوهشگران A-span را بیشترین مدتی تعریف کردند که فرد در یک آزمون توجه دیداری می‌توانست در وضعیت عملکرد بهینه باقی بماند؛ یعنی بدون خطا و با زمان واکنش نسبتاً باثبات. [1]
در این آزمایش، میانگین A-span به شکل زیر بود:
| گروه سنی | میانگین A-span در آزمون |
|---|---|
| کودکان | ۲۹٫۶۱ ثانیه |
| بزرگسالان جوان | ۷۶٫۲۴ ثانیه |
| بزرگسالان مسن‌تر | ۶۷٫۰۱ ثانیه |
[1]
اما این اعداد به معنی حداکثر زمانی نیستند که یک انسان می‌تواند درس بخواند، کار کند یا به یک سخنرانی گوش دهد. این مطالعه A-span را در یک آزمون عملکرد پیوسته دیداری خاص اندازه‌گیری کرده و خود پژوهشگران نیز هشدار داده‌اند که نتیجه به ویژگی‌های همان آزمون و مدت آن وابسته است. آزمون استفاده‌شده تنها حدود ۶ دقیقه و ۱۵ ثانیه طول داشت و پژوهشگران تأکید کردند که برای تعمیم این معیار به وظایف پیچیده‌تر باید احتیاط کرد. [1]
عددهایی مانند ۳۰ یا ۷۶ ثانیه را نباید مستقیماً به توصیه‌ای مثل «هر ۷۶ ثانیه یک بار استراحت کنید» تبدیل کرد. این اعداد مربوط به یک تعریف آزمایشگاهی مشخص از عملکرد بهینه هستند، نه مدت واقعی مطالعه، کار عمیق یا حضور ذهن در کلاس. [1]
آیا واقعاً Attention Span انسان ۸ ثانیه است؟
خیر؛ شواهد قابل‌اعتماد علمی برای این ادعا که Attention Span انسان فقط ۸ ثانیه است وجود ندارد. [8]
یکی از مشهورترین روایت‌ها می‌گوید دامنه توجه انسان از ۱۲ ثانیه در سال ۲۰۰۰ به ۸ ثانیه کاهش یافته و در نتیجه از «ماهی قرمز» هم کمتر شده است. این ادعا بارها در رسانه‌ها، شبکه‌های اجتماعی و محتوای بازاریابی تکرار شده است.
BBC در سال ۲۰۱۷ منشأ این عدد را بررسی کرد. مسیر استنادها به گزارشی در سال ۲۰۱۵ از Microsoft Canada می‌رسید که عدد ۸ ثانیه را از منبع دیگری نقل کرده بود. بررسی BBC نشان داد منشأ قابل‌اتکای علمی برای مقایسه مشهور «۸ ثانیه انسان در برابر ۹ ثانیه ماهی قرمز» پیدا نمی‌شود. [8]
این مثال نشان می‌دهد که یک عدد جذاب و ساده ممکن است بسیار گسترده منتشر شود، حتی اگر نتوان آن را به یک پژوهش معتبر و قابل‌بررسی نسبت داد.
آیا انسان بعد از ۱۰ تا ۱۵ دقیقه دیگر تمرکز ندارد؟
ادعای وجود یک محدودیت عمومی ۱۰ تا ۱۵ دقیقه‌ای نیز پشتوانه علمی محکمی ندارد. [9]
این تصور به‌خصوص در آموزش رایج است: گفته می‌شود دانشجو در شروع کلاس تمرکز دارد اما بعد از ۱۰ یا ۱۵ دقیقه توجه او به‌شدت افت می‌کند. مرور منتشرشده در Advances in Physiology Education نشان داد بسیاری از منابع این ادعا را از مطالعات قبلی نقل کرده‌اند، در حالی که تحقیقات اولیه مستقیم درباره آن محدود بوده و برخی از روش‌های اندازه‌گیری نیز مشکلات روش‌شناختی داشته‌اند. نویسنده نتیجه گرفت داده‌های اولیه موجود از یک «سقف ثابت ۱۰ تا ۱۵ دقیقه‌ای» پشتیبانی نمی‌کنند. [9]
Baylor University نیز جمع‌بندی مشابهی ارائه می‌دهد: مطالعات مختلف شروع افت توجه را در زمان‌های متفاوتی گزارش کرده‌اند و متغیرهای متعدد، از نحوه تدریس گرفته تا میزان تغییر در محرک‌های بصری و شنیداری، می‌توانند بر توجه دانشجو اثر بگذارند. [7]
بنابراین جمله «مغز فقط ۱۵ دقیقه می‌تواند تمرکز کند» بیش از حد ساده‌سازی شده است.
چرا گاهی احساس می‌کنیم فقط چند دقیقه می‌توانیم تمرکز کنیم؟
احساس از دست رفتن تمرکز می‌تواند کاملاً واقعی باشد، اما الزاماً به این معنا نیست که مغز یک تایمر ثابت دارد که پس از چند دقیقه خاموش می‌شود.
Stanford Center for Teaching and Learning عوامل مختلفی را برای تغییر سطح توجه مطرح می‌کند؛ از جمله شرایط محیطی، سروصدا و محرک‌های بصری، زمان روز، طول جلسه کاری، تعداد و زمان استراحت‌ها، خستگی، احساس فشار و میزان علاقه به فعالیت. [6]
به همین دلیل ممکن است یک نفر هنگام خواندن متنی خسته‌کننده پس از چند دقیقه دچار حواس‌پرتی شود، اما هنگام انجام فعالیتی جذاب بسیار طولانی‌تر درگیر کار باقی بماند.
مهم‌ترین عوامل مؤثر بر مدت تمرکز
| عامل | اثر احتمالی بر تمرکز |
|---|---|
| علاقه به فعالیت | فعالیت جذاب معمولاً حفظ توجه را آسان‌تر می‌کند. |
| خستگی | می‌تواند حفظ توجه و عملکرد باثبات را دشوارتر کند. |
| محیط | صدا، رفت‌وآمد و محرک‌های بصری می‌توانند حواس‌پرتی ایجاد کنند. |
| طول جلسه | ادامه کار بدون تغییر یا استراحت می‌تواند حفظ توجه را دشوار کند. |
| سن | برخی جنبه‌های توجه در طول رشد و سالمندی تغییر می‌کنند. |
| محرک‌های برجسته | ممکن است توجه را حتی برخلاف هدف فرد به خود جلب کنند. |
[1] [3] [4] [6]
نقش حواس‌پرتی در کاهش تمرکز چیست؟
یکی از تفاوت‌های مهم بین «نداشتن توانایی تمرکز» و «پرت شدن توجه» همین‌جاست. ممکن است فرد از نظر شناختی قادر به ادامه فعالیت باشد، اما محرک دیگری توجه او را تصاحب کند.
یک مطالعه منتشرشده در Nature Human Behaviour در سال ۲۰۲۴ شواهد عصبی ارائه کرد که محرک‌های برجسته می‌توانند به‌سرعت توجه را به خود جلب کنند. در این پژوهش، بازنمایی عصبی محرک‌های حواس‌پرت‌کن حدود ۲۲۰ میلی‌ثانیه پس از ارائه آن‌ها قابل مشاهده بود و هم‌زمان توجه تنظیم‌شده نسبت به هدف کاهش پیدا می‌کرد. [3]
این یافته به معنای آن نیست که هر اعلان یا صدایی الزاماً تمرکز همه افراد را از بین می‌برد، اما نشان می‌دهد مغز می‌تواند بسیار سریع به محرک‌های برجسته واکنش نشان دهد. [3]
در زندگی روزمره، این مسئله می‌تواند توضیح دهد چرا حتی وقتی قصد داریم روی یک متن یا کار متمرکز بمانیم، یک پیام، صدای اعلان یا اتفاق دیداری ناگهانی می‌تواند جریان توجه را قطع کند.
آیا سن روی مدت زمان تمرکز انسان تأثیر دارد؟
بله؛ برخی توانایی‌های مرتبط با توجه در طول رشد و سالمندی تغییر می‌کنند. [1] [4]
مطالعه A-span در سال ۲۰۲۳ نشان داد بزرگسالان جوان در آزمون مورد استفاده، به‌طور میانگین A-span طولانی‌تری نسبت به کودکان و بزرگسالان مسن‌تر داشتند. همچنین کاهش A-span در طول آزمون در کودکان برجسته‌تر بود. [1]
تحقیق دیگری که در سال ۲۰۲۴ روی ۱۶۶ نوجوان ۱۲ تا ۱۷ ساله و ۵۰ بزرگسال انجام شد، نشان داد توجه پایدار در طول نوجوانی همچنان رشد می‌کند. در مقابل، بعضی جنبه‌های توجه انتخابی زودتر به بلوغ نزدیک شده بودند. [4]
این یافته اهمیت یک نکته را بیشتر می‌کند: نمی‌توان عدد واحدی را به کودکان، نوجوانان، جوانان و سالمندان نسبت داد.
Attention Span کودک با بزرگسال یکسان است؟
خیر. یافته‌های پژوهشی نشان می‌دهد برخی توانایی‌های حفظ توجه در کودکان و نوجوانان هنوز در حال رشد هستند. [1] [4]
در مطالعه Hobbiss و Lavie، تفاوت‌های توجه پایدار در نوجوانان فقط در محیط آزمایشگاه دیده نشد؛ شاخص‌های آزمایشی توجه پایدار و توجه انتخابی توانستند بخشی از میزان حواس‌پرتی گزارش‌شده در کلاس درس را نیز پیش‌بینی کنند. [4]
بااین‌حال، باز هم نمی‌توان از این نتایج یک قاعده ساده مانند «کودک X دقیقه و بزرگسال Y دقیقه تمرکز دارد» استخراج کرد. نوع تکلیف، سن دقیق، شرایط محیط و روش اندازه‌گیری همگی اهمیت دارند. [1] [4]
آیا موبایل و شبکه‌های اجتماعی Attention Span ما را کم کرده‌اند؟
شواهد فعلی اجازه نمی‌دهند با اطمینان بگوییم فناوری به‌طور کلی Attention Span انسان را به یک مقدار مشخص کاهش داده است. [5] [10]
گزارش Policy Institute و Centre for Attention Studies در King's College London نشان می‌دهد بسیاری از مردم احساس می‌کنند فناوری تمرکز آن‌ها را کاهش داده و بررسی مکرر تلفن همراه نیز یک مسئله واقعی در زندگی روزمره است. بااین‌حال، خود این گزارش تأکید می‌کند که تصویر رابطه فناوری و توجه پیچیده‌تر از ادعای ساده «فناوری Attention Span را نابود کرده» است. [5]
یک مرور علمی در سال ۲۰۲۴ نیز به محدودیت مهم تحقیقات موجود اشاره می‌کند. بسیاری از پژوهش‌ها فقط یک فناوری خاص، یک رفتار مشخص یا یک پیامد شناختی محدود را بررسی کرده‌اند. اندازه‌گیری «تجربه فناوری در طول عمر» بسیار دشوار است و مطالعات موجود از روش‌ها و تعریف‌های متفاوتی استفاده می‌کنند. [10]
بنابراین نمی‌توان از شواهد فعلی چنین نتیجه گرفت که مثلاً استفاده از گوشی باعث شده Attention Span همه انسان‌ها از یک عدد مشخص به عدد دیگری برسد.
بین دو ادعا باید تفاوت گذاشت:
«گوشی و اعلان‌ها می‌توانند حواس‌پرتی ایجاد کنند.»
«گوشی باعث شده ظرفیت بنیادی تمرکز همه انسان‌ها به X ثانیه کاهش پیدا کند.»
برای ادعای اول شواهد و تجربه روزمره قابل‌توجهی وجود دارد، اما ادعای دوم بسیار گسترده‌تر است و شواهد فعلی برای اثبات آن کافی نیست. [3] [5] [10]
آیا Attention Span در سال‌های اخیر کوتاه‌تر شده است؟
برای پاسخ قطعی به این سؤال هنوز شواهد کافی وجود ندارد.
King's College London گزارش می‌کند که نگرانی عمومی درباره کاهش توان تمرکز زیاد است، اما برداشت مردم از Attention Span همیشه با شواهد علمی یکسان نیست و برخی باورهای رایج درباره مدت تمرکز نیز پایه علمی محکمی ندارند. [5]
مرور سال ۲۰۲۴ درباره تجربه مادام‌العمر فناوری نیز تأکید می‌کند که تحقیقات هنوز نتوانسته‌اند اثر تجمعی استفاده از فناوری‌های دیجیتال بر شناخت را به‌صورت جامع مشخص کنند. مطالعات مختلف تعریف‌های متفاوتی از «استفاده از فناوری» دارند، اغلب به گزارش شخصی متکی هستند و بسیاری از نمونه‌ها نیز نماینده همه جمعیت‌ها نیستند. [10]
بنابراین عبارت‌هایی مانند «Attention Span انسان هر سال کمتر می‌شود» فعلاً بیش از چیزی است که داده‌های موجود بتوانند با قطعیت ثابت کنند.
آیا می‌توان ساعت‌ها روی یک کار تمرکز کرد؟
انسان می‌تواند یک فعالیت را برای مدت طولانی ادامه دهد، اما ادامه‌دادن یک فعالیت با حفظ سطح کاملاً ثابت توجه در تمام لحظات آن یکسان نیست.
توجه در طول فعالیت می‌تواند نوسان داشته باشد. ممکن است فرد همچنان در حال مطالعه یا کار باشد، اما در بعضی لحظات سرعت پاسخ، دقت یا کیفیت توجه او کاهش یابد. مطالعات Sustained Attention دقیقاً چنین تغییراتی را بررسی می‌کنند. [1] [2]
به همین دلیل، وقتی کسی می‌گوید «سه ساعت درس خواندم»، نمی‌توان نتیجه گرفت که در تمام سه ساعت سطح تمرکز او یکسان بوده است. از طرف دیگر، این موضوع نیز به معنی وجود سقف ثابت ۱۰ یا ۱۵ دقیقه‌ای نیست. [7] [9]
برای حفظ تمرکز چه کارهایی منطقی‌تر است؟
با توجه به اینکه یک عدد ثابت برای Attention Span وجود ندارد، بهتر است طول جلسه تمرکز را بر اساس عملکرد خودتان تنظیم کنید، نه یک عدد اینترنتی عمومی.
Stanford پیشنهاد می‌کند هنگام برنامه‌ریزی برای تمرکز، عواملی مانند زمان روز، طول جلسات کاری، فاصله استراحت‌ها، سطح خستگی، علاقه به فعالیت و شرایط محیطی در نظر گرفته شوند. [6]
در عمل می‌توان:
- عوامل حواس‌پرت‌کن واضح مثل اعلان‌های غیرضروری را کاهش داد.
- جلسه کاری را آن‌قدر طولانی انتخاب کرد که هنوز بتوان کیفیت عملکرد را حفظ کرد.
- هنگام افت واضح دقت یا افزایش حواس‌پرتی، استراحت کوتاهی ایجاد کرد.
- طول بازه‌های تمرکز را بر اساس نوع فعالیت تغییر داد.
- برای کارهای دشوارتر، محیطی با محرک‌های مزاحم کمتر انتخاب کرد. [3] [6]
هدف این نیست که خود را مجبور کنیم دقیقاً برای یک زمان از پیش تعیین‌شده تمرکز کنیم؛ هدف، ایجاد شرایطی است که حفظ توجه برای فعالیت موردنظر آسان‌تر شود.
چرا عدد ثابتی برای تمرکز همه انسان‌ها وجود ندارد؟
چند دلیل اصلی وجود دارد:
- Attention Span تعریف واحدی ندارد. پژوهش‌های مختلف جنبه‌های متفاوتی از توجه را اندازه‌گیری می‌کنند. [1] [2]
- نوع کار مهم است. یک آزمون ساده توجه با مطالعه کتاب، کلاس درس یا تصمیم‌گیری پیچیده یکسان نیست. [1]
- سن اهمیت دارد. توجه پایدار در طول رشد تغییر می‌کند و الگوهای متفاوتی در سنین مختلف دیده می‌شود. [1] [4]
- محیط و وضعیت فرد مهم‌اند. سروصدا، خستگی، علاقه، زمان روز و استراحت‌ها می‌توانند توجه را تغییر دهند. [6]
- حواس‌پرتی بخشی از ماجراست. محرک‌های برجسته می‌توانند حتی هنگام تلاش برای تمرکز، توجه را به خود جلب کنند. [3]
- روش اندازه‌گیری نتیجه را تغییر می‌دهد. خطا، زمان واکنش، تغییرپذیری پاسخ و A-span هرکدام جنبه متفاوتی را نشان می‌دهند. [1] [2]
به همین دلیل، سؤال دقیق‌تر از «انسان چند دقیقه تمرکز دارد؟» این است:
یک فرد در چه شرایطی، روی چه کاری و با چه معیار عملکردی می‌تواند توجه خود را حفظ کند؟
جمع‌بندی
مدت زمان تمرکز انسان یک عدد ثابت نیست. ادعاهای مشهور «۸ ثانیه» و «حداکثر ۱۰ تا ۱۵ دقیقه» پشتوانه علمی کافی برای تبدیل‌شدن به یک قانون عمومی ندارند. [8] [9]
پژوهش‌های جدید نشان می‌دهند Attention Span به شیوه اندازه‌گیری، سن، نوع وظیفه و شرایط فرد بستگی دارد. حتی پژوهشی که A-span را به‌صورت عددی محاسبه کرده، صراحتاً آن را به یک آزمون مشخص و یک تعریف خاص از عملکرد بهینه محدود می‌کند. [1]
در نتیجه، اگر هدف شما مطالعه یا کار با تمرکز بیشتر است، بهتر است به جای دنبال‌کردن یک عدد ثابت، کیفیت عملکرد خود، میزان حواس‌پرتی، خستگی، محیط و نیاز به استراحت را زیر نظر بگیرید. [6]
سوالات متداول
منابع
- Simon AJ, Gallen CL, Ziegler DA, et al. Quantifying attention span across the lifespan. Frontiers in Cognition. 2023. https://www.frontiersin.org/journals/cognition/articles/10.3389/fcogn.2023.1207428/full
- Huang H, Li R, Zhang J. A review of visual sustained attention: neural mechanisms and computational models. PeerJ. 2023. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10274610/
- Lin R, Meng X, Chen F, et al. Neural evidence for attentional capture by salient distractors. Nature Human Behaviour. 2024. https://www.nature.com/articles/s41562-024-01852-5
- Hobbiss MH, Lavie N. Sustained selective attention in adolescence: Cognitive development and predictors of distractibility at school. Journal of Experimental Child Psychology. 2024. https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10180928/
- King's College London, Policy Institute & Centre for Attention Studies. Do we have your attention? How people focus and live in the modern information environment. 2022. https://www.kcl.ac.uk/policy-institute/research-analysis/do-we-have-your-attention-how-people-focus-and-live-in-the-modern-information-environment
- Stanford University Center for Teaching and Learning. Optimizing Attention. https://ctl.stanford.edu/optimizing-attention
- Baylor University, Academy for Teaching & Learning. Effective Lectures. https://atl.web.baylor.edu/teaching-guides/teaching-techniques/effective-lectures
- Maybin S. BBC World Service. Busting the attention span myth. 2017. http://www.bbc.com/news/health-38896790
- Bradbury NA. Attention span during lectures: 8 seconds, 10 minutes, or more? Advances in Physiology Education. 2016/2017. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28145268/
- Beaudoin ME, Jones KM, Jerome B, et al. Systematic research is needed on the potential effects of lifelong technology experience on cognition: a mini-review and recommendations. Frontiers in Psychology. 2024. https://www.frontiersin.org/journals/psychology/articles/10.3389/fpsyg.2024.1335864/full
